La Polìtica con la P granda

Chi ch'am conòss a sa che mi ëd parlé 'd "polìtica" a l'é giumaj na vita ch'i l'hai pì gnun-a veuja. Coma idèje i l'hai le mie, e bòn, mòrta-lì, ëd lòn ch'a-i riva ant ij palass am n'anfà gnanca na frisa. Comsëssìa, coma ch'a dis sempe Putin, "la polìtica a l'é na ròba che: ò che TI it bute an riga chila, ò che CHILA at buta an riga ti". Un a peul pensé lòn ch'a veul dël Pressident dla Russia, ma con sossì i chërdo ch'a-i sia pro pòch dë discute.

La "Polìtica", cola con la P granda, a l'é nen l'art dë trovesse 'n pòst mòrbid për sò dadré e bondos për soe sacòcie. A l'é pitòst l'art dë ten-e ij pé për tera, la testa ant sël còl e j'euj bin duvèrt. Cola d'esse bon nen mach a tamponé ij beucc ampressa, ma dzortut dë tiré su 'd mur portant ch'a dròco nen e dij coercc ch'a vòlo nen via quand a fa tempesta. A l'é na ròba ch'a ciama tant d'esse bon a fé 'd pian con dël sust che d'esse bon a mneje a la fin.

Tut sossì për spieghé codì che për sòlit im në ston motobin ciuto quand as parla 'd ròbe parej. Parlé mach për fé andé la lenga ò ij dì dle man am pias nen vàire, che për lolì a-i é 'l balon, nen le decision amportante dla vita. Se i parlo adess a l'é përchè dapress a n'ann e subia 'd travaj ant la Comission Lenghìstica dla Fondassion Wikimedia am ësmija che dontre ròbe a sia ora dë dile, e dë buteje giù bele ciàire.

Lòn ch'i diso a l'é na mia posission personal dont im pijo tuta la responsabilità, e che a rapresenta nen a gnun livel nì la Comission Lenghìstica dël WMF, nì la Fondassion Vox Humanitatis dont i son antra ij fondator. Lòn ch'i scrivo ambelessì a l'é mach lòn che A MI am ësmija esse na frisa 'd bon sens e gnun a l'é tenù a deme da ment, nì ambelessì, nì da n'àutra part.

Nen tuti a san lòn ch'a sia la Fondassion Wikimedia, e motobin dë pì a l'han gnun-a idèja ëd lòn ch'a sia soa Comission Lenghìstica, quindi im permëtto dë spende doe paròle për spieghelo. Chi ch'a sa già tut ch'a sàuta pura d'amblé, che tant ëd neuve a-i në j'é pa gnun-a.

Lòn ch'a l'é sta Comission

Për fela curta, tanti ani fa a l'é dorbusse la Wikipedia n'anglèis. Col temp a l'han dorbusse vàire àutre edission ëd lòn ch'a l'era 'l fenòmeno dël moment. Për le lenghe, ëd polìtica editorial concreta a-i në j'era gnun-a, le ròbe as fasìo basà ansima al prinsipi che "se la gent a l'é nen contra as fa". E an efet fin ch'a l'é parlasse 'd lenghe gròsse ëd problema a l'é pa sta-ine gnun.

Ël rabel a l'é s-ciopà quand a son intrà 'n bal dle lenghe nen "dë stat", che vàire vire a l'han dle gran-e polìtiche tacà a la coa. Motobin prest le votassion a son ëvnùite mach pì dij gran casòt ëd gent ciamà a "passé a voté coma ch'as dev" tant da na part che da l'àutra. Tuti as pijavo për ij cavej për dle question che peuj a la fin dle fin s'it-j ciamave a savìo pa gnanca lor lòn ch'a fusso. L'arzultà a l'era pa pì na gestion, ma mach na fila 'd colp ëd man, conforma a vàire partisan che un a l'era bon a trovesse.

La Comission a l'é nàita ant col moment-lì. Ël Consej ëd Gestion dla Fondassion a l'ha dane mandà dë gestì la question, elaboré dle polìtiche e dij regolament e nojàutri i l'oma falo. Cheidun a l'é convint ch'a sia tratasse dë buté sù na ditatura, e ch'i l'abio gavaje la libertà a tuti, sòn a va dit. A saran miraco nen vàire ma a-i son 'cò coj-lì. Comsëssìa, da pì che n'ann e mes chi ch'a fa le Polìtiche Lenghìstiche dla Fondassion a livel planetari i soma nojàutri e mi lòn ch'i diso i lo diso dapress a st'esperiensa-sì.

S'i soma miraco nen la Fondassion ch'a manegia pì 'd lenghe dël mond i soma 'd sigura antra le des pì gròsse, e i peulo garantive che a travaje-ie andrinta un a n'ha për ësvariesse fin ch'a veul. Ansima a 'n fond teòrich ëd 6000 e subia "lenghe" (tra virgolëtte, che as trata mach d'avej ël tacolèt ISO 639-3 e pa d'àutr) an pràtica i në gestioma squasi 250.

Andrinta a 's nùmer-sì sòn a-i son ëd guère sivij (vèire, andoa la gent as ësparo anco' ò a son sparasse ch'a l'é nen vàire), secession, conflit religios/étnich e fin ch'a-i në j'é. Ëd gent fòra testa i l'oma s-ciairane e i në s-ciairoma pì che 'sé.

Andrinta a le 6000 a-i son vàire mila lenghe cite ch'a l'han mach pì chèich mila parlant nativ, gnun cit e gnun ëvnì. Ò miraco che ëd cit a n'han fin-a esagerà, mach che a l'han pa da mangé e gnanca gnun-a tecnologìa ch'a sia nen cola dë scapé d'andoa che 'n destin maloros a l'ha faje nasse. Ant sla carta dla Ragnà l'Àfrica a l'é e a la resta na gran macia veujda, coma 'cò gran part ëd l'Asia, dl'Osseania e dl'América meridional.

Nojàutri i l'oma 'l but dë deje a sta gent dij mojen për lese, scrive e travajé, ma fé na ròba parej a l'é pa tan-me dilo, e a l'é pa gnanca ch'a sia mach question ëd sòld. Quand na lenga a l'ha mach pì dontremila parlant nativ për tant ch'it fase a l'ha pì nen le fòrse. E quand a l'ha nen ëd sòld për deje da mangé a soa gent... a l'é dura che sta gent a l'abia l'istrussion coma prim but ëd soa vita. Ti daje pura tut lòn ch'it veule, ma s'it ses nen bon a deje 'cò na rason për vorej fess-ne chèich-còs...

I chërdo ch'a resta belfé capì che trové na quadra ch'a-j vada bin a tuti a la sia motobin dura. A-i va na gran passiensa, e dzortut a venta SEMPE ciamesse se quand it-j daghe doi sòld a un it n'has peuj ancora për dejne a tuti j'àutri, che prima règola a l'ha dë esse ch'a-i sia mai gnun "fieul dla serva". Dzortut nòstr problema a l'é un: për mach dé as fa pro ampressa, ma a venta 'cò ciamesse se la gent ch'a pija n'arsorsa a l'ha peuj la fòrsa për fess-ne chèich-còs.

I soma nen ant la condission dë sgairé gnanca vint sòld. Dzortut i podoma nen fé che ficheje 'l midem siròp a tuti, che a-i son dle meisin-e che 'n malavi a lo salvo, ma n'àutr però a lo masso pì ampressa che na maladìa.

E bòn. Për dive d'andoa ch'a-i ven-a mia tiritera i chërdo ch'a-i në sia bele 'sé, andoma pura a parlé 'd pràtica.

Lenghe locaj e "Nassion"

Dadsà e dadlà a-i son mila inissiative për mostré ij parlé locaj ant jë scòle. E 'sì i diso "parlé" e nen "lenghe" përchè për tanta literatura ch'a-i sia, ant la testa dla gent ëd tut ël mond a l'é parej. La gent a l'ha soèns simpatìa për soa lenga e coltura local, ma l'idèja ch'a sia na lenga a 'l l'ha squasi mai. E peuj sta veuja 'd local a-i va contra a lë spirit dë "standardisassion nassional" che tute le nassion dël mond a l'han. La nassion moderna a l'é dzortut na lenga, sòn a venta capilo.

Sòn tanto pì an Euròpa, andoa che le nassion neuve a l'han nen ëd rèis e cole veje con l'Union Europenga a resto menomà. Al dì d'ancheuj ste "nassion veje" as treuvo pì nen nì n'esèrcit sò, nì na moneda, nì 'd confin d'aministré. Se a në stat parej it-j gave anco' la lenga tut lòn ch'a-j resta a sòn l'ANAS, j'ospidaj e la scòla. Che soa "veuja d'esse stat" as treuva la lenga coma ùltim "colant ideal" disponìbil a l'é pen-a normal e a venta ten-ne cont.

Ansoma-là, la globalisassion a-i é për tuti. Se chi a l'é tant cagnin përchè 'l piemontèis a dëspariss as rend nen cont che chi a difend l'italian contra a tut e a tuti a fa peuj mach la midema ròba... dë stra i në foma nen vàire.

A compliché 'l quàder a-i é la question étnica. Brut ò bel ch'a sia, la popolassion piemontèisa a l'é pì NEN fàita mach da piemontèis e la mostra andaré al mond a l'ha mai tirala gnun. Tute ste ròbe a peulo fastudié ò fé piasì fin ch'as veul, ma ANTANT A-I SON E A RESTO.

Për na scolarità ch'a-j vada bin a tuti

Anlora, mia cita idèja campà-lì na sèira ch'i treuv dur a deurme a l'é costa-sì. Për me cont qualsëssìa programa dë studi a scòla a peul nen esse basà ansima a na lenga local sola (e ambelessì "lenga", vist ch'as parla dë mostrela a scòla).

Se i amprendoma a "vëdde" al pòst dë mach sempe "vardé", i s-ciairoma sùbit che le tendense ch'a-i ëstan sot a l'idèja dla Padania na soa fondamenta coltural e lenghìstica a 'l l'han. Giù ij fusij bele masnà, che a parlé a l'é 'n "ross" e nen un ëd Bòssi. Midem fondament a l'han le tendense a buté ansema le lenghe romanse orientaj. Che j'avsin a resto 'cò parent antra lor a l'é peuj pen-a normal.

As trata pa dë "fene na lenga sola" ò dë fene adiritura "na nassion" ch'a l'é pa mai ësta-ie. Tut ël pì a l'anvers, ch'i soma soèns ficasse dij bej paton con milanèis e genoèis (e bele che antra piemontèis, për tant brav ch'an piasa conté dë esse). As trata mach dë parlé 'd fondamenta comun-e e dzortut dë stòria dla viabilità e dël comersi.

Mi i chërdo che 'n programa dë studi a peula e a debia fesse al 50% a livel nassional, midem për tuti, andoa ch'as mostra a le masnà la varietà e le diferense ch'a-i son al mond (sòn për fòrsa 'd còse ampressa), an Euròpa e an particolar AN ITALIA.

Për le region ëd confin a l'é natural ch'as debia buté n'antegrassion, chi con la Svìssera, chi con la Savòja, ij Tedësch ò jë Slav. As trata mach d'esse bon a ten-se na carta geogràfica an man, a-i va pa na gran siensa anfusa.  

Peuj, region për region, lolì sì, as da un 40-45% ëd pì d'amportansa al parlé local e un 5-10% ai dialèt dle lenghe locaj (che a son cit e già mach a fé 's pòch a l'avran tuti sò sagrin pràtich). A venta esse realìstich, na solussion sola a-i sarà mai, e viaman ch'as cala ant ël particolar la vita a venta anventess-la. Comsëssìa, sòn a veul dì ëmné ant jë scòle lenghe, costume e literature locaj ëd TUTI, con na sbalansament marcà, com a l'é giust, anvers a cole locaj.

Local peuj a veul dì pròpe local-local. Se ant na class a-i son sinch masnà albanèise, a sarà pro bel che sòn as dòvra, e che ai nòstr a-j mostro a lese e a scrive na frisa d'albanèis, cinèis ò lòn ch'a l'é. Gavà la question dl'aprendiment, l'esse bon a "fé sò" ij forest as gieuga pro tut ambelelì, con le masnà. J'utiss a manco pa. Le masnà a l'han pa mai avù gnun probelma a gioghé ansema e a capisse antra lor, a basta 'cò peuj mach lasseje vive.

L'amportant, da na mira SOSSIAL, a l'é gavé le lenghe da 'nt l'area proibìa. Chitela-lì dë fene 'n misteri e amprende a parlé dle diferense ch'a-i son ant ël mond coma 'd na ròba normal e natural. L'é-lo mai possìbil ch'i sio stàit bon a mostreje a l'é masnà a scòla lòn ch'a l'han ant le mudande ma i sio pa bon a mostreje lòn ch'a l'han an boca e ant la testa?

Al dì d'ancheuj i l'oma vàire utiss anformàtich a sorgiss duvèrta ch'as peulo dovresse ant jë scòle sensa ciameje dë paghé dj'ampòste a gnun. A l'é pì nen obligatòri che tute le vire as parta sempe dal pian dij babi, lòn che na class a la fa as peul butesse via, për esse anco' dovrà mila vire e mila vire slargà a cost zero. Però sossì as peul nen fesse an tant al chilo. Për sossì a-i va da bon na polìtica nassional che na vira tant a la taja ij cost (dlë stat e dle famije) ma nen ël servissi.

An Anghiltera as parla dë buté ël travaj an wikipedia coma obligatòri për jë scòle e ant j'università, che dësnò a lòn ch'a servo mai ste vaìre mila tesi 'd làurea che gnun a l'ha mai lesù e gnanca a peul nen lese? A pijé pover e fene paghé l'afit djë stanse d'archivi a tuti?

Se peuj në stat a l'ha nen piasì dë travajé ant sla wikipedia "ufissial", a peul sempe fess-ne un-a daspërchiel. Ël programa a l'é pa vincolà a esse dovrà për deje ij contnù a la Fondassion Wikimedia. Chichëssìa as lo dòvra 'me ch'a veul chiel, e sempe A COSTA GNENTE.

Antra grand: un contrat sossial

Lòn ch'a va capì a l'é che se un a l'é NEN piemontèis (ò nàpoli, ò furlan, ò roman), a manda motobin pì volonté sò fieul ant na scòla andoa ch'a spiego che 'cò SOA coltura a l'ha na dignità pari a cola dj'àutre, che nen ant un-a andoa ch'a-j ësmija ch'a faso ij rassista. E dle vire miraco a lo fan da bon (bele che sensa lenga local) che ant sla quantità ant ël mond a-i riva tut e l'anvers ëd tut.

As trata peuj mach dë deje a la gent la sigurëssa ch'as fa gnun "pogrom", gnun-a rivolussion e che gnun a va a mostreje a dil doman matin përché a son "nen d'ambelessì", ma che a l'anvers as mostra a coj dël pòst a porteje rispet. E as trata dë butesse ant la condission, dl'istess temp, dë mostreje a la gent foresta "com as viv ambelessì" e dë fesse porté rispet, an cambi.

Ant ël mond a l'é mach sempe tut un gran contrat, e quand as veul chèich-còs a venta pensé a paghelo. Se i voroma 'l piemontèis ant jë scòle i l'oma dë pensé a lòn ch'a-i vagno 'cò j'àutri da sta transassion. Ma se cheidun a la snista a pensa che le lenghe locaj a sio na muraja antra la gent a l'ancioca le quòte 'd brut. Le lenghe locaj a son pa 'l mur, a son la pòrta. E a lo son pròpe përchè a ciamo tute le component colturaj d'un pòst a fé 'n contrat për desse dël rispet l'un-a con l'àutra.

An finitiva

Vardé che 'd temp a-i në j'é nen vàire, nì për salvé 'l piemontèis, nì për salvé l'italian. Ëd masnà a në nasso nen a gnun, e për tant che dle vire a peula monte-ie na frisa la quantità për dontre agn, an finitiva la tendensa a va mach a calé, che la situassion econòmica an mej a la peul pa viresse.

Le nassion 'me l'Italia a peulo NEN rege la concorensa 'd nojàutri extracomunitari, che se i-j pagoma 700 euro al mèis (ampòste e tut comprèis) a 'n programator ò a n'angegné cap as forma la coa për ëvnì a travajé. Për tant ch'iv vire dzorsota ij sàut mortaj a l'han dij lìmit e quindi na situassion andoa le cobie giovne as trovo a podej fé tre ò quatr fieuj a-i sarà nen për vàire.

Antant l'imigrassion a tira anans, përché la gent al cost dla vita a-j pensa pa, a s-ciàira mach che da vojàutri na serventa a ciapa 'l dobi dë stipendi d'un laureà d'ambelessì. As trata nen dë gavé 'n partì për fene n'àutr, che tant ij nùmer a son coj ch'a son e Roma a l'ha nen ël podej dë cambié 'l mond, bele che se un a elegèissa dla gent motobin pì furba ëd cola ch'i l'eve.

Quindi rendomse cont che ambelessì as parla NEN ëd giandojòt, bòce e bagnacàuda. As parla d'esse bon ò nen bon a 'ntegré ij neuv an Italia e an Euròpa. As parla dë serne antra esse sotrà da na burà coltural ëd proporsion epocaj ò esse bon a cavalché l'onda ën dand-je chèich-còs ëd bon a tuti, neuv e vej, forest e gent dël pòst.

E se un la P granda a la dòvra nen për na ròba parej... bòn scuseme, ma anlora i sai pro nen andoa dovrela.