016 - Ëd l'Armenia Granda

L'Armenia Granda a l'é na provinsa motobin larga, pen-a passà 'l confin a-i é na sità ch'a diso Arzinga[1], andoa ch'as fa 'l pì bel bucheram[2] dël mond.

Ambelessì a-i son ij pì bej e pì bon bagn dël mond. A-i é vàire sità e castej, e la pì nobil dle sità a resta Arzinga, andoa ch'a-i é n'arsivësco. J'àutre a son Arziron[3] e Arzici[4]. A l'é na provinsa motobin granda.

L'istà ambelessì a-i ëstan tute le bes-ce dij tàrter dl'alvant, për via dla pastura bon-a, ma l'anvern a stan nen sì për via dël gran frèid ch'a fa, che soe bes-ce a camperìo pa. E iv diso ëdcò che ant ësta Gran Armenia a-i é l'Arca 'd Noé, ansima a na gran montagna[5], ch'a l'é 'sé larga e longa da nen podejne fé 'l gir an doi dì.

E ant sla sima a-i é sempe tanta 'd cola fiòca che gnun a peul rive-ie, përchè la fiòca a la fond mai tuta ma a-i në ven sempe dla neuva dzora a cola veja e parèj chila a la monta sempe. Ma ën caland giù anvers la pian-a, për via dl'eva ch'a la cor giù da 'nt la fiòca ch'a la fond, la montagna a la ven grassa, parèj che tute le bes-ce fin-a dj'anviron pì lontan a ven-o a ste ambelessì, e a manco mai.

E sta montagna a la resta ant sej confin dël mesdí anvers a levant, tacà al règn ch'a diso Mossul[6], andoa ch'a-i son ëd cristian nestorian[7] e giacolin[8], dont i conteroma peuj.

A setentrion a la confin-a con Giòrges, e ansima a 's confin-sì a-i é na sorgiss d'andoa ch'a-i ven tant ëd col euli ch'a podrìo ampiniss-ne sent nav ant na vira sola, ma a l'é nen bon da mangé, mach da brusé[9], e për la rogna e për dj'àutre question.

E la gent a la ven da motobin a la longa për st'euli-sì, e për tuta sta contrà a bruso gnun àutr euli che col-lì. E tòst lassoma la provinsa dla Gran Armenia, e i conteroma ëd Giòrges.

[1] N'àutr cronista, Fra Mauro, a la dis Arzegan. Anlora capital dl'Armenia Granda, al dì d'ancheuj sità dl'Armenia ch'a diso Erzinjan. A la resta ant sna pian-a a mesaneuit dël Kara-su, antrames a Erzerum e Sìvass.

[2] Tessù ën seda ëd motobin gran finura, fàit an vàire tinte. Ël nòm a-j ven da 'nt la paròla àraba "Aboqalamun".

[3] Sò nòm giust a l'era Erzerum "Tera dëj Rum" (ch'a resterìo ij roman, ma "roman" antlora as disìo mach ij grech, che coj ëd Roma a restavo mach dij "latin" tan-me j'àutri). La sità a l'era ant la Turchìa asiàtica, ant sla stra ch'a la mnava a Trebisonda.

[4] Al dì d'ancheuj a la diso Arcecc, ant sla sponda 'd mesaneuit dël Lach ëd Van, ij grech d'nans ch'a rivèisso ij turch a pijessla a la disìo Arsissa.

[5] Che coma ch'a san tùit a resta 'l mont Ararat, dont nòm an turch a veul dì "Mont ëd l'Arca". Tòch dël catram dë sta nav, che vàire a giuravo d'avej trovà, a son vendusse 'me 'd gran reliquie për vàire temp. Ma contut lolì la tradission dij curd e dij cristian nestorian, ch'a stavo pen-a an banda, a la vorìa che l'Arca a la fussa ant sn'àutra montagna: ël Gindi, ant l'Armenia meridional. Comsëssìa, che le reliquie a l'avèisso 'd residense balarin-e, conforma a lòn ch'a-j fasìa còmod a coj ch'a jë mërcandavo ò ch'a vorìo tiresse antëcà 'd pelegrin a l'é stàit normal daspërtut për tut ël Medioev.

[6] A la diso parèj bele che al dì d'ancheuj, e i chërdo che apress a la guèra n'Iraq a-i sia pì gnun ch'a sa nen andoa ch'a la sia.

[7] Ij cristian caldej (che n'Iraq a-i son bele che al dì d'ancheuj), ch'a-j cherdìo al Patriarca 'd Costantinòpoj Néstor, ch'a l'era stàit condanà al Concili d'Éfeso, dël 431. A son un-a dle vàire credense (antlora a jë disìo "lege") cristian-e che a l'ero stërmasse fòra daj confin dl'imperi roman, për scampela a le përsecussion dij catòlich.

[8] Ij cristian monofisita (che a cherdo che Cristo a l'abia mach na natura sola, visadì ch'a fussa mach divin, e nen òmo), ch'a-j cherdo al vësco Giaco Baradéus, fin-a lor erétich përseguità daj catòlich. La pì part ëd lor a la rivava da 'nt le Tere Sante e da 'nt l'Egit.

[9] As parla ‘d petreuli.